Χέρι αγαπημένο, που τώρα δυστυχώς βρίσκεται εκτός πλανητικού περίγυρου, μου χάρισε την περασμένη δεκαετία τα Τετράδια του Ίωνα Δραγούμη. Λειψή δωρεά, νόμιζα, αφού ήταν οι τόμοι Α΄, Δ΄, Ε΄, Στ΄…Στο ξεφύλλισμα και την ευκαιριακή ανάγνωση, βάραινε η ‘‘έλλειψη’’… Στο χρόνο που έφυγε, μια ευγενική χειρονομία και μια πολύ πρόσφατη έκδοση, των αδημοσίευτων Τετραδίων 1902-1904 «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου», του Ί. Δραγούμη, ξεκαθάρισε τα πράγματα κι αποκατέστησε την αλήθεια. Μόνο που δε μπορεί πια να υποβληθεί και μια εξομολογητική συγγνώμη στο χέρι – χορηγό των αρχικών τεσσάρων τόμων… Μια συνήθης εξυπηρέτηση, σαν αυτές που άλλοτε ζητούμε κι άλλοτε κάνομε, με έφερε σ’ επαφή με τον Νώντα Τσίγκα. Έτσι γνωρίστηκα με τον εξαίρετο, δυναμικό, συνεπή κι ακαταπόνητο επιμελητή-σχολιαστή- και συγγράψαντα Εισαγωγή κι Επίμετρο, της παρούσης έκδοσης και γενικά Τετραδίων – Έργου του Ίωνα Δραγούμη. Χωρίς να παραμελεί, ή υποβαθμίζει την επαγγελματική του δραστηριότητα και τη λοιπή του συγγραφική, ο Νώντας Τσίγκας έχει αποδυθεί από χρόνια σ’ έναν αγώνα ανάσυρσης απ’ τα βαθιά, μιας όχι τυχαίας ‘‘αφάνειας’’ του Προφήτη ενός καινούργιου Ελληνικού Πολιτισμού ! Ερεύνησε μελέτησε, αποκατέστησε μεθοδικά και προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό, όχι μόνο το ανέκδοτο έργο (Τετράδια) του Ίωνα Δραγούμη. Διατηρεί ιστολόγιο ανανεούμενο, με επιλεγμένα προσεγμένα κείμενα, έχει πολλαπλά συνεισφέρει στην ανάδειξη και προβολή του Βογατσικού Καστοριάς, τόπου καταγωγής του και κοιτίδας των Δραγούμηδων.
Δεν είναι απλά η συνέπεια, η επιμονή, ο πολύμορφος και πολύχρονος μόχθος του Ν. Τσίγκα, είναι κυρίως η ποιότητα όσων έχει φέρει στο φως κι εξακολουθεί να καταπιάνεται που, ας μην πούμε υποχρεώνουν, σίγουρα καλοδιαθέτουν, να ασχοληθεί κι ο ανήξερος με το έργο – προσωπικότητα του Ίωνα. Η σύγκριση δηλ. των πρωτοεκδοθέντων τόμων: Αρχείου – Τετραδίων (ημερολογίων), προσπάθειας αφημένης χρόνια στη μέση!- με την άλλη πνοή που έδωσε και κυκλοφορήθηκαν ‘‘Τα «κρυμμένα» ημερολόγια: Οκτώβριος 1912- Αύγουστος 1913’’ (εκδ. Πατάκη, 2021) και τώρα ‘‘Τα αδημοσίευτα Τετράδια 1902-1904 «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου»’’, είναι συντριπτική υπέρ του τωρινού συστηματικά ασχολούμενου με το υλικό των αδημοσίευτων κειμένων του Ίωνα. Ο Θεσσαλονικιός συγγραφέας επανεξέδωσε με Επίμετρο και το ‘‘Μαρτύρων και Ηρώων Αίμα’’ (εκδ. Manifesto, 2025) και συνεχίζει.
Με τον Ίωνα Δραγούμη δεν είχα ποτέ εξοφλήσει τα γραμμάτιά μου!.. Ένα αρθράκι – το μόνο δημοσίευμα στο παλαιότερο εν κυκλοφορία Λογοτεχνικό περιοδικό της χώρας, όταν ήμουν στα πρόθυρα εισόδου στον ενήλικο βίο, έκφραση θαυμασμού για τον άνδρα κι αποτροπιασμού για την άνανδρη στυγερά πολιτική δολοφονία του. Δεν προσπερνιόταν εύκολα η σύγκριση: «Δ. Γούναρης και Ε. Βενιζέλος γεννιόνται απ’ τις αντιθέσεις της αστικής κοινωνίας που είναι σύνολο ανθρώπων που συνδέονται, όπως στη Δ. Ευρώπη, από συμφέρον. Ενώ ο Δραγούμης ζει (από παραίσθηση) την ισχυρή ηθική ενότητα του ελληνισμού μέσα στην κοινότητα, που είναι διανθρώπινος ψυχικός δεσμός και επίγεια έκφραση της δικαιοσύνης»… Και φευγαλέες αναγνώσεις κειμένων του. Ώσπου ήλθε η γνωριμία – επαφή με τον Νώντα. Έχοντας εκούσια αυτός αναλάβει την ευθύνη μελέτης, επιμελημένης μεταγραφής, σχολιασμού απαραίτητου και πολύ κατατοπιστικού κι έκδοσης, τελικά των αδημοσίευτων κειμένων του Ίωνα Δραγούμη, εκτελεί ένα αθετημένο πέραν του αιώνα απ’ τη δολοφονία του συγγραφέα γραμματειακό – φιλολογικό καθήκον και δεν εμπλουτίζει απλά τη Νεοελληνική Λογοτεχνία. Ψηφίδα ψηφίδα σκιαγραφεί εντονότερα τη θολή ως σήμερα και ατελή εικόνα της προσωπικότητας του Ίωνα, που η βίαιη διακοπή της ζωής του, άφησε και το συγγραφικό έργο του ημιτελές. Κι αυτή η πολύπλευρη προσωπικότητα χρειάζεται την ιστορική της αποκατάσταση. Στη βροχή κρίσεων και χαρακτηρισμών, που μένουν στα χαρτιά- βιβλία για το θύμα του Διχασμού, έναν γοητευτικό, ωραίο και μοναχικό άνθρωπο, η έκδοση των γραπτών του απ’ τον Ν. Τσίγκα, ενισχύει μια πιο κατασταλαγμένη προσέγγιση, με πιο απλουστευμένη απ’ την πορεία της ζωής του, εκτύλιξη - πρόσληψη των κρίσιμων στοιχείων και ‘‘γνωριμία’’ του ανδρός.
Σε μια εποχή που οι παλιές αναμοχλεύσεις παθών κ.λπ. στα Βαλκάνια, καθορίζουν την ένταση (κυμαινόμενη) των ανέμων στην περιοχή, οι άρτια σχολιασμένες εκδόσεις των ημερολογιακών καταγραφών του Ίωνα Δραγούμη προσφέρουν κι άλλες καλές υπηρεσίες. Σε χώρα που η διδασκαλία της Ιστορίας (τουλάχιστον στην υποχρεωτική εκπαίδευση) παραμένει αποσπασματική, ασύνδετη, αμέθοδη, άρα αναποτελεσματική κι αθεράπευτα τραυματική.., η επαναπροβολή του Μακεδονικού ζητήματος και Αγώνα, καθίσταται ιδιαίτερα αφυπνιστική κι επωφελής. Μια ισχυρά προσωπικότητα που λαμβάνει τα μηνύματα των καιρών και δεν κωφεύει, ούτε αδρανά, αλλά ζει κι έναν έντονο εσωτερικό αγώνα, υποστασιακός μαχητής του πνεύματος, συγκρούεται με ιδέες, μάχεται την πραγματικότητα, κρίνει σκληρά τον εαυτό του και αποτυπώνει κατά τις διαθέσεις, το χρόνο και την κούραση, την ανθρώπινη καταπόνησή του, τα ‘‘Εις Εαυτόν’’, γοητεύει και παροτρύνει σε περαιτέρω έρευνα, σκέψεις κι εμβαθύνσεις των γεγονότων και διάχυτων αντιλήψεων εκείνης της εκρηκτικής περιόδου. Οι εγγραφές του στο παρόν βιβλίο εκτείνονται από 12/5/1902 έως 26/12/1904. Διαβάζοντας αναθεωρούμε, δεν διευρύνουμε απλά γνώσεις.
Ο επιμελητής – σχολιαστής της έκδοσης, ανιχνεύει πειστικά τους λόγους που έκαναν τον Ίωνα να αιτηθεί και να μεταβεί να υπηρετήσει στην υπόδουλη τότε Μακεδονία, αναφέρει τις συνεχείς υπηρεσιακές μεταθέσεις του ως ενοχλητικού, απείθαρχου, ακόμη το ορόσημο του θανάτου του Π. Μελά (φθιν. 1904). Επισημαίνει τη συγκέντρωση απ’ τον Ίωνα πλήθους ιστορικών, εθνολογικών, λαογραφικών κ.ά. πληροφοριών, που παρατίθενται στα ‘‘Τετράδια’’, τη διάνθιση των κειμένων με γαλλικές λέξεις και φράσεις (όλα είναι μεταφρασμένα στο βιβλίο). Ιδιαίτερη μνεία απ’ τις εγγραφές, ο Ν. Τσίγκας κάνει στα ποιήματα και τη λυρική ιδιοσυγκρασία του Δραγούμη, την υφή των κειμένων: «συχνότατα σημειώσεις για τα βιβλία του», παραθέτοντας και την αντιστοιχία ‘‘Τετραδίων’’ και βιβλίων. Στην Εισαγωγή παρουσιάζει ‘‘Το ιστορικό πλαίσιο των «ημερολογίων»1902-04’’. Απ’ τη διαπίστωση ‘‘Οι πλείστοι δεν έχουν εθνικόν αίσθημα ισχυρόν· πρέπει να τους ελκύσομεν’’, διαβάζουμε το πώς ήχθη ο Ίων στη συγκρότηση μυστικής οργάνωσης, της ‘‘Άμυνας’’, με κύριο σκοπό ‘‘Την συνεννόησιν των κοινοτήτων· ανάπτυξιν του αισθήματος της από κοινού αμύνης και της αλληλοβοηθείας’’.
Ο Ν. Τσίγκας σύντομα και περιεκτικά παρουσιάζει την πολυσχιδή δράση του Ίωνα, τη συμπαράσταση -στενή συνεργασία με τον επίσκοπο Καστοριάς Γερμανό Καραβαγγέλη στην ετοιμασία κι έναρξη του Μακεδονικού Αγώνα (1904-08, τον εκπυρσοκρότησε και τον κατεύθυνε!). Παραθέτει στεγνά και τις άστοχες, μειωτικές κρίσεις για την εθνική δράση του Ίωνα (βλ. σσ. 49-50, υποσημ. 24). Απ’ το πολύμορφο και πολύχρωμο υλικό των Τετραδίων, του βιβλίου (456 σελίδων!), τι να πρωτοδιακρίνει και να φέρει ως νύξη, σε ένα σημείωμα κανείς; Κρατούμε την πίστη του στη δύναμη της πραγματικής/ουσιαστικής εκπαίδευσης και το όνειρό του Ίωνα να φτιάξει και να δουλέψει σε ένα αλλιώτικο σχολείο και τις συνομιλίες (και κρίσεις επ’ αυτών) με την αδελφή του Νάτα, μετά το χαμό του συζύγου της Παύλου Μελά. Ασυγχώρητες θα ήταν παραλείψεις, έστω κι απλών αναφορών: στο Επίμετρο (με τα δυο εξαίρετα κείμενα), στο Χρονολογικό Πίνακα 1902-04, την 56σέλιδη Βιβλιογραφία και το Ευρετήριο. Των πολλών πραγματικών επαίνων άξιο, για τον ασύλληπτο μόχθο και το εντυπωσιακό αποτέλεσμα: την παρούσα έκδοση, επιμελητή, αναμένουμε και στην Άμφισσα, με ενισχυόμενο ενδιαφέρον, αφού στο φυλασσόμενο στη Δημοτική μας Βιβλιοθήκη Αρχείο Δελμούζου, υπάρχουν κι αδημοσίευτες επιστολές του Ίωνα …
Ο Ίων στον πολιτιστικό τομέα έμεινε ελληνοκεντρικός με μια όλο κι εντονότερα βυζαντινίζουσα απόχρωση· πνευματικά ελληνοκεντρικός και πολιτικά βυζαντινίζων. Καλό είναι να μη λησμονείται ότι αντιτάχθηκε σε μια εξουσία, η οποία στο όνομα του ελληνικού λαού απεργαζόταν την στατικότητα της αστικής επικράτησης. Εκτόξευε την αντιπάθειά του στους ήσυχους, παθητικούς μα καλοζωισμένους αστούς που νοιάζονταν για την αστική τους προκοπή κι όχι την εθνική ολοκλήρωση. Απ’ τον συγγραφέα Ι. Δραγούμη, που τη λογοτεχνική προσπάθειά του χαρακτηρίζει μια πρωτοφανέρωτη στροφή προς τον εσωτερικό του κόσμο, με εγγραφές στα Τετράδια οι οποίες συχνά αποτελούν καθαρή ποίηση με μορφή πρόζας, δεν αποστήκαμε της έλξης του αποσπάσματος που μεταφέρουμε:
‘‘Όταν είμαι μεθυσμένος από κάτι, ιδέες, φαντασία, έξαψη αγάπης ή κρασιού, είμαι πλούσιος. Εύκολα μεθώ με βιβλία, με στίχους, με μουσική, με τη φύση, αλλά πάντα δεν είμαι μεθυσμένος· πάντα δεν έχω διάθεση και τότε δεν μεθώ. Ήθελα πάντα να είμαι μεθυσμένος· να περνώ από μέθη σε μέθη, για να μην εντείνεται η μια μέθη μόνη και φέρνει την αντίδραση. Μες στην αντίδραση της μιάς μέθης θα ήθελα να μεθώ μ’ άλλη. Καμμιά φορά μόνη η ενθύμηση με μεθά. § Ήμουν μεθυσμένος όλον τον Απρίλιο φέτος … Στους Δελφούς, στην κορυφή του Λυκαβηττού, στην Πεντέλη ήμουν μεθυσμένος και ευτυχής και πλούσιος, εις αιωνίαν κίνηση, σκεπτόμουν πιο γρήγορα και ανήσυχα, εξημμένα, δεν διάβαζα τίποτε, δεν είχα ανάγκη της μέθης του διαβάσματος, ήμουν αλλέως μεθυσμένος § Και τον Μάιον ήμουν μεθυσμένος … Ρίχθηκα στην επιστήμη ως μέθη πιο διαρκή, πάντα νέα, και διάβασα … § Και σπιρούνιζαν τη μεγάλη μέθη τον Απρίλιο και η μέθη της αρχαιότητας που με είχε πιάσει. Είχα γίνει φοβερά ευαίσθητος σε κάθε πέτρα αρχαία που έβλεπα, ύστερα απ’ τους Δελφούς. Και την Ακρόπολη την φαντάσθηκα σα ζωντανή, σα δάσος, σαν πλούτον άπειρον. § Τώρα όμως η εργασία, που με κουράζει γιατί δεν έχω καιρό να σκεφθώ παρά κουρασμένος απ’ αυτήν και απ’ το σιδηρόδρομο που με παίρνει και με φέρνει και με σέρνει, ζω με ανεβοκατεβάσματα διαθέσεως, όχι μέθης, θαυμάζω με ησυχία το ωραίο όταν έχω καιρό και όταν δεν έχω το ποθώ και επιθυμώ να το θαυμάζω, χωρίς να μπορώ, και επιθυμώ να μελετήσω και να σκεφθώ χωρίς να μπορώ, και επιθυμώ να μεθύσω χωρίς να μπορώ’’
(3 Σεπτ. 1900), Ίων Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου Α΄ (1895-1902), εκδ. Ερμής, σ. 84.
